منبع: رؤيايي، يدالله: هلاك عقل به وقت انديشيدن، تهران: مرواريد، چاپ اول: 1357، ص266-272.

نمي‌دانم به كدام اعتبار بايد درباره‌ي آقاي دكتر مهدي حميدي «بحث» كرد و آن هم در كنار نيما. حال آن كه كار نيما و رسالت شاعرانه‌اش هميشه انگيزه‌هاي بسياري براي بحث به دست داده‌است. كار نيما هر روز حرف مي‌طلبد و مهدي حميدي هر روز فراموش مي‌شود. روزگاري كه حميدي شعر مي‌گفت و خواننده‌اي داشت روزگار رواج انديشه‌هاي رمانتيكي در ايران بود و شعر اين آقا هم رمانتيسيسم دست‌وپاشكسته‌اي را تحويل ذوق‌هاي آن زمان مي‌داد. اين حداكثر انصافي است كه مي‌شود درباره‌اش داد. «رمانتيسيسم دست‌وپاشكسته» از اين جهت گفتم كه شعر آقا در همان زمان، اين توانايي را نداشت تا اوج بلند رمانتيسيسم و حقيقت آن را بروز دهد.(1) بر اين گفته توضيحي مي‌افزايم تا بر خواننده تصوري از رمانتيسيسم واقعي پديدار بشود و اختلاف آن را با خبري از رمانتيسيسم كه به حكم زمان به گوش آقاي مهدي حميدي رسيده‌بود دريابد. مضاميني مانند منظر شب‌هاي مهتاب، سايه‌هاي خيال‌پرور، ترنم امواج و نجواي عاشقان، بيداري خاطرات و گذشته‌ها، جلوه‌ي آرزوها و رؤياها، غم‌ها و سوداها، تنهايي‌ها و نامرادي‌ها، فانتزي‌هاي غريب، تصويرهاي تروتازه. پروازهاي روح همراه با فرشتگان و هم‌آهنگي با خدايان، خلوت و سكوت و... اين‌ها همه مضاميني بود كه در قلم‌رو ِ رمانتيسيسم به‌تازگي خريدار و خواهان داشت و با شور و اشتياق خوانده مي‌شد. و شعر حميدي از اين همه فقط دستي بر آتش داشت و از اين جنبشي كه صد سال پيش از او در اروپا بارور شده‌بود بيش‌تر از همه، گستاخي‌هاي شاعرانه‌اش را به مزاج خود سازگار ديد. به عبارت ديگر، او با همان معيارهاي شعر قديم، با همان مصالح و همان شيوه، بي‌هيچ‌گونه ابداعي در فرم و بيان، سر و دست اين‌گونه مضامين را مي‌شكست و با نوعي بي‌حيايي شاعرانه مي‌آميخت تا في‌المثل دختري را به عنوان معشوقه‌ي بي‌وفاي خود در شعرش رسوا سازد و يا... و شعر بي‌حيا البتـّه زود هم شناخته مي‌شود؛ آن‌چناني‌كه زود هم فراموش مي‌شود. به‌علاوه، فحش و ناسزا دريچه‌اي نيست كه هميشه باز بماند. و اگر باز هم روزني برايش باز مانده‌بود، مرهون معبر پرآفتابي بود كه معاصرينش باز كرده‌بودند. همان‌ها كه امروز اين آقا گاهي در جعبه‌ي تلويزيون و گاهي در هواي بسته‌ي كلاس‌ها عليه‌شان يقه‌دراني‌ مي‌كند. اين يقه‌دراني‌ها از سر ناسپاسي نيست، چراكه او قادر نبود به رغم مزاج خويش در اين عصر پرآفتاب پا بگذارد؛ براي خفاش، روزن كوري كافي بود. اين‌ها بخار مهوّعي است كه از تعفن مشتي عقده برمي‌خيزد؛ عقده‌هايي ريز و درشت كه ضمير آقاي شاعر را آن‌چنان متعفن ساخته‌اند كه پس از مدت‌ها فراموش‌شدگي و تحمل، دستار برگيرد هياهو راه بيندازد كه واشعرا... پير شدن و ملك‌الشعرا نشدن، جواني را بر سر كراهت منظر گذاردن، و عمري ناكامي از معشوقكان قدّونيم‌قد را به‌دوش‌كشيدن، شعرگفتن و شعرگفتن و سرانجام بت‌نشدن و پيشوا نگشتن، مأيوس ماندن و خانه‌نشستن، پرواز بلند جوان‌ها را و اوج ديگران را ديدن و... و... اين‌هاست كه آنچه شاعر را معقد مي‌كنند و از انسان آدمي عوضي مي‌سازند. از حرف اصلي‌مان نگذريم. به‌هرحال آن رمانتيسيسم دست‌وپاشكسته نمي‌توانست حامل بشارتي باشد؛ زيرا كه به‌خصوص از نظر استيل و فرم مفارقتي با هيچ‌يك از مظاهر شعر قديم ايران نداشت و بدعتي را ارائه نمي‌داد؛ هيچ‌يك از كلاسيك‌ها را برنياشفت و فقط بين او و هم‌زمان‌هاي نوجويش فاصله انداخت و از نظر محتوا و بيان نيز از دروني سوخته و صادق پيامي نداشت و حال آن كه رمانتيسيسم با بروز و تكاملش در آلمان و فرانسه، ارزش‌هاي هنري كلاسيسيسم را به‌هم‌ريخت. موسه با تمام دوستان ادبي قديمش جدايي گرفت و در جدالي عظيم پانهاد و چون از دردي گران شعله‌ور بود تا قله‌هاي بلند ليريسم بال‌كشيد. هم در آن زمان كلاسيك‌ها برآشفته بودند و اين ابداعات مكتب جديد را اعتبار نمي‌دادند . مؤلفين اين آثار را به باد انتقاد و ناسزا مي‌گرفتند. بنابراين باز سؤال خويش را تكرار مي‌كنم كه به كدام اعتبار بايد درباره‌ي مهدي حميدي «بحث» كرد؟ چه تازگي؟ چه رسالتي؟ چه جرئتي؟... در ابتداي راه ايستادن و خويش را در پايان راه انگاشتن، ثمره‌ي مغزهاي عليل است كه تصور خانه‌اي خراب دارند؛ هر كاري شهامت مي‌خواهد. پيش‌كشيدن يك جنبش و نهضت ادبي ظرفيت مي‌خواهد، استعداد مي‌طلبد، بايد دشمني‌ها و ناسزاها را پذيرا شد، گمنامي‌ها را تحمل كرد، طعن و طنزها را ازسرگذرانيد، به حقانيت خويش و دانستني‌هاي درون خويش ايمان داشت و بر سر اين ايمان جدال كرد. نيما چنين كرد. نيما رمانتيسيسم شعر فارسي را با منظومه‌ي «افسانه»ي خويش به اوج كمال رسانيد. رمانتيسيسم او در اين‌جا شعري داغ، نو و صميم ارائه مي‌دهد كه در آن لرزش جاني سودازده و پرشور احساس مي‌شود؛ شعري كه از گذشته‌هاي دور و آينده‌هاي ناپيداي شاعر خبر مي‌دهد. كودكي‌اش را همراه با انس و الفت و يارانش زنده مي‌كند؛ افسانه، سكون شاعر و نسيان عظيمش را به‌هم‌مي‌ريزد و در غم بزرگي كه دارد چشم‌انداز شادمانه‌ترين لحظه‌ها را تصوير مي‌دهد و انساني‌ترين انديشه‌ها را بيان مي‌كند. شاعر رمانتيك در اين‌جا از هرچه ديده و از هر چيز، ساده و سخت، صاف و يا مبهم، به‌آساني اعجاب مي‌آورد بي‌آن‌كه قصد طنزش در ميان باشد.

آنچه من ديده‌ام خواب بوده،

نقش يا بر رخ آب بوده.

عشق هذيان بيماري‌اي بود

يا خمار ميي ناب بوده

                                      همرها! اين چه هنگامه‌اي بود؟...

كوچ مي‌كرد با ما قبيله

ما شماله‌به‌كف در بر هم

كوه‌ها پهلوانان خودسر

سربرافراشته روي‌ْدرهم

                                      گلــّـه‌ي ما همه رفته از پيش

آه، افسانه! در من بهشتي‌ست

همچو ويرانه‌اي در بر من

آبش از چشمه‌ي چشم نمناك

خاكش از مشت خاكستر من

                                      تا نبيني به‌صورت خموشم

من بسي ديده‌ام صبح روشن

گل به‌لبخند و جنگل سترده

بس شبان اندرو ماه غمگين

كاروان را جرس‌ها فسرده

                                      پاي من خسته اندر بيابان

ديده‌ام روي بيمارناكان

با چراغي كه خاموش مي‌شد

چون يكي داغ دل ديده محراب

ناله‌اي را نهان گوش مي‌شد

                                      شكل ديوار، سنگين و خاموش

در هم افتاده دندانه‌ي كوه

سيل برداشت ناگاه فرياد

فاخته كرد گم آشيانه

ماند توكا به ويرانه‌آباد

                                      رفته از يادش انديشه‌ي جفت

كه تواند مرا دوست دارد،

وندر آن بهره‌ي خود نجويد؟

هر كس از بهر خود در تكاپوست

كس نچيند گلي كه نبويد

                                    عشق بي‌حظ ّ  و حاصل خيالي‌ست!

اثر نيما در آن زمان، غرابتي را عرضه مي‌كرد كه با هيچ‌يك از مؤلفين كلاسيك آن روزگار و با هيچ‌يك از سنت‌هاي ادبي گذشته آشتي نداشت. به‌ همين جهت او با انتشار «افسانه» سيل دشنام و ناسزاها را به سوي خويش جاري ساخت. اما زمان، قاضي خوبي بود. تازه شعر نيما به اين تازگي كه عرضه كرده‌بود قانع نبود و فضاهاي بازتري را مي‌طلبيد، چراكه رمانتيسيسم ديگر مدت‌ها بود كه كهنه شده‌بود؛ مي‌بايست دريچه‌اي ديگر به روي شعر گشود و به دنبال اين طلب بود كه پس از سال‌ها غور و تأمل و از پس عزلت‌هاي مديد، سمبوليسم امروز شعر فارسي را كشف و عرضه كرد كه از برجسته‌ترين و درخشان‌ترين خصيصه‌هاي شعر معاصر فارسي است و جاي صحبت آن نه در اين‌جاست و نه به درد اين گفت‌وگو مي‌خورد. اكنون با اين جريان‌هاي تازه‌اي كه در شعر مطرح است و با اين تلاش‌هاي باروري كه در ذهن‌ها مي‌شود مسخره است كه شاعري در سر پيري بيايد و در پاي رمانتيسيسم نيم‌بند جندين سال قبل خود سينه بزند و عـَلـَـم فحاشي را علي شاعران امروز و چهره‌هاي خوب شعر معاصر فارسي بلند كند. به اين آقا بايد گفت تازه آن لامارتينت كه براي چاپ اول او جلو ِ كتاب‌فروشي‌ها صف مي‌بستند امروز در ذهن نسل معاصر فرانسه فراموش شده و خريدار ندارد؛ چه رسد به تو كه نخ او را هم نتوانستي بتابي. من دست‌افشاني‌هاي تلويزيوني آقا را خوشبختانه نديدم ولي تا آن‌جا كه شنيدم داستان او مرا به ياد قصه‌ي برادر حاتم طايي و چشمه‌ي زمزم انداخت، وگرنه چه انگيزه‌اي مي‌توانست او را به آن زيرزمين جلو ِ دوربين بكشاند تا به پيرمردي كه در ذوق نسل جوان بر مسند قبول نشسته ناسزا بگويد؟ پيرمرد رسالتي داشت، صادقانه آمد، عرضه كرد، از عهده‌اش هم برآمد و رفت؛ نخواست كه يك كرسي در فرهنگستان بگيرد و نخواست كه در پشت تريبون دانش‌كده‌ي ادبيات سينه صاف‌كند؛ به همان پوست شكاري كه در كوه‌هاي يوش كرده‌بود و در گوشه‌ي دزاشيب زيرش انداخته‌بود قناعت كرد و خواست كه زندگي و شعرش را با كوه و درخت بگذراند نه با دست و دستمال. به هر حال و به عقيده‌ي من اين بي‌انصافي است كه نام دكتر مهدي حميدي را در كنار نيما يوشيج بگذاريم و به يك اعتبار درباره‌ي اين دو صحبت بداريم و من مي‌ترسم كه مبادا براي خواننده‌هاي ناآشنا اين توهــّم پيش‌بيايد كه اين دو اسم در كفه‌ي يك ترازويند و انوري چه خوب گفت كه: نه هر كه را ز لقب با كسي مشابهت است شبيه اوست چنان چون يمين شبيه شــِـمال كه دال نيز چو ذال است در كتابت ليك به ششصدونودوشش كم است دال از ذال در اين معامله يك بيت «ازرقي» بشنو نه بر طريق تهجــّـي، به وجه استدلال: زمر ّد و گيــَه ِ سبز، هر دو يك رنگ اند ولي از اين به نگين‌دان كنند، وز آن به جوال.  

(1) حميدي شيرازي در تلويزيون طي چند سخن‌راني به عادت معهود خود به نيما يوشيج و جمعي از شاعران نوپرداز معاصر حملات تندي مي‌كند و اين مقاله جواب يدالله رؤيايي است به حميدي شيرازي! كه بنا به خواهش مجله‌ي خوشه نوشته شده‌است.