خُوَرنَق

اثر انگشت و مباحثی درباره ی شعر و مخاطبانش

khovarnagh — Sun, 29 Jun 2008 07:28:18 GMT

اثر انگشت

نُه توی جای انگشتت

گُم گاه گردنم می کوبد.

از ردّ انگشت

هزار معما می سازی

برای گنج آن سرزمین ناشناخته

که جغرافیای چشم مرا

به تاریخ سایه های تو می بخشد.

هر کجا که گام می زنی،

باغ می شود

و زیر ساقه ی هر بازوت

انگور نورسیده ی اشکی ست

شبنم سایبان سحرگاه.

راه گم کرده سر می گردانم

اثری از انگشت

چرخی از سر

روی شیشه که نبوده است ردّپایی

از انگشتت.

بحثهایی هست که ظاهرا فقط هم در فضای بلاگ معنی ندارد. در واقع خارج از فضای مجازی معمولا ما با کسی و بر سر مسائلی بحث میکنیم که پیشاپیش زمینه های مشترکی وجود دارد. با وجود این، گاهی در میان دوستان و آشنایان هم در محیط کار مثلا در مقدمات مقوله ی شعر و اینکه چه چیز شعر است و چه چیز نیست و چه شعری خوب است و چه شعری خوب نیست، پیش می آید گفتگویی که در آن هیچ توافق نظر اولیه ای وجود ندارد و از موضعی که خارج از تعصب است برخی نکات را به عنوان قاعده میگویم و طبیعی است که طرفین اصراری به پذیرفتن حرف هم ندارند. این به نظر من بهترین شکل مباحثه است. بحثهای حول این شعر را که در بخش نظرات پیش آمد میخواهم بیاورم داخل متن تا چیزهای دیگری را هم بدان اضافه کنم. دوست عزیزم غلامرضا صراف اظهار لطفی کردند و بلاگر صحرا درباره ی این شعر و نظر غلامرضا صراف نوشتند:

خیلی دوست دارم معنای این دو خط رابدونم پیرمرد!

نُه توی جای انگشتت

گُم گاه گردنم می کوبد.

نکنه جاهای جدیدی در بدن کشف کردی که ما خبر نداریم!

...
از ردّ انگشت

هزار معما می سازی

برای گنج آن سرزمین ناشناخته

که جغرافیای چشم مرا

به تاریخ سایه های تو می بخشد.

تصویر اثرانگشت با هزار معمایش و گنج پنهان در آن خیلی قشنگه ...

در ضمن به این جناب صراف منتقد بگو به جای نوشابه باز کردن، کمی شعرهات را نقد کنه شاید اینطوری ملت از سبکت سردربیارن و سوادشون بره بالا!

و جواب من مختصر این است:

سلام صحرای عزیز. گمگاه خودش معلوم است که جای خاصی نیست. یک جایی هست اما مثل نبضی میماند که گمش میکنی. اینکه از حرف اضافه "بر" "در" یا... استفاده نکردم برای این است که معنا چند وجهی است و کلام هم لاجرم میباید چندوجهی شود. مثل کلمه ی "گُرَفت" در شعر قبلی.
غلامرضا صراف هم مثل همه ی ما سرش خیلی شلوغ است و درگیر چند ترجمه ی دست اول ناب است. بیش از هرکسی من خودم مشتاق نقد رضا هستم.

ضمنا "گم" علاوه بر معنا و لفظ یک فضای مازاد صوتی دارد مانند صدای طبل. نمونه ی این را در کارهای شاملو هم میتوان دید:

من درد بوده ام همه

من درد بوده ام

گفتی پوستواره ای

استوار به دردی

چونان طبل خالی و فریادگر

درون مرا که خراشید

تام

از درد بینبارد؟

"تام" از طرفی تا+م است و "م" مفعولی است. یعنی "...تام از درد بینبارد" ="...تا مرا از درد بینبارد" و از طرف دیگر ترکیب بدیع "تام" و تکرار آن آشکارا صدای طبل است. از این که بگذریم براهنی و حقوقی نمونه های انتزاعیتری هم دارند. مثل آن شعر حقوقی که ترجیع اش عبارت بی معنا و صرفا لفظآوای "فسارفستننانافسارفستن تن" است. یا براهنی وقتی که میگوید: "دفدفددفددف/ دفدفدف تنور تنم را بدف" من از این دست تجربه قبلا هم کرده ام. این تجربه های شعری مبتنی است بر استخراج قابلیتهای مغفول مانده ی کلمه. حالا "گمگاه" میتواند محل کوبیدن نبض باشد که مثالش به نظرم رسید. از طرف دیگر من دنبال این بودم که گویی سطح مقطع گردن شبیه اثر انگشت میشود. این تصویر خشن البته به مذاق بسیاری چه بسا خوش نیاید اما در واقع تاثیری است از "...که تو نگاه گلوگاه پنهانی منی" از براهنی. کوبیدن حالا جز نبض، کوبیدن تبر هم هست بر گردن یا بر تنه ی درختی که سطح مقطع آن اثر انگشت مخاطب شعر است. این که موفق است یا نه مسئله ای است و این که این شیوه را مذاقا و از روی سلیقه نپسندیم چیز دیگر. البته این صوت پنداری واژه در شعر کهن هم نمونه دارد. مولانا در موارد مختلف از جمله جایی از لفظ "ترلللا ترلللا" در شعر استفاده کرده است. یک شاعر متاخرتر مریوط به دوره صفویه و همعصر صائب و بیدل هم -که نامش یادم نیست و معروف هم نیست اما به نوعی میتوان سلف براهنی اش دانست- این کار را بجد کرده است. فعلا.

در کنار این بحث بگذارید آهنگ صامت "گ" را که آهنگ درونی قرار است بدهد به این شعر. نمیگویم شعر خوبی از آب درآمده یا نه، چه بسا این شعر از پس آنچه من میخواستم برنیامده باشد اما اساس مطلب یعنی دستور زبان این شعر این است. برهمین اساس میتوان گفت موفق بوده ام یا نه. علاوه بر این کارکرد صوتی کلمات در آیات قرآن به وفور دیده میشود. فی المثل آنجا که از عذاب قوم عاد و ثمود سخن به میان می آید و پروردگار میفرماید: "فدمدم علیهم ربهم بذنبهم فسوّیها" و یا کارکرد سجع در فضاسازی و اعجاز قرآن خارج از شماره مثال دارد:

- کلّا اذا دُکّت الارض دکّأ دکّأ

- کلّا لینبذنّ فی الحطمة

- اذا الشّمس کوّرت و اذا النّجوم کدرت

- و... الخ.

حالا چیزهایی بر این اضافه میکنم. چند گذار داریم در فهم شعر برای مخاطب عام. من اینجا این گذار را برای درک بهتر معنی طبقه بندی میکنم و تقدم وتاخر از باب ارزشداوری نیست. این دسته بندی هم نتیجه ی برخوردهایی است که من دیده ام مخاطبان عام با شعر میکنند و نه جز این. پس اساس تجربی دارد و ابطال پذیر هم هست. گروه اول. برخی هستند که میگویند بهترین نوع شعر را قدما گفته اند و بعد از آن ما هرچه در پیروی از قدما گفتیم قابل توجه و ذی قیمت است و جز این بی مقدار و یاوه. اتفاقا از دوستان نزدیکم کسی هست که اینطور فکر میکند. اینجا آنجایی است که اتفاقا به نظر من تکلیف ما با مخاطبمان معلوم است. مخاطب مثل مشتری می آید دم در آن مغازه ای که جنسش جور باشد. پس وقتی دید مصراعها نابرابرند درمی یابد که این متاع، آن نیست که باب دندان او باشد. وقتی بنا شد که این دسته از مخاطبان شعر، به سوی درک شعر نو یا مدرن روی بیاورند، برای آنها این نکته از قداست می افتد که قالب متساوی ابیات در چارچوب عروض، ضیق خناق بوده است. تا جایی که مولانا می آورد:

...رستم از این بیت و غزل، ای شه و سلطان ازل

مفتعلن مفتعلن مفتعلن کشت مرا

مرد سخن را چه خبر، از خمشی همچو شکر

خشک چه داند چه بود، ترلللا ترلللا؟!...

گروه دوم. حال عدم تساوی مصراعها به هم می ریزد اما برخی از تعصبات مخاطبان گروه اول دست نخورده باقی می ماند. یعنی وزن عروضی بر جای است و تساوی طولی مصراعها از جای شده است. (این را بگویم که گاه همان محافظه کاران طرفدار سفت و سخت شعر کلاسیک به فریدون مشیری یا اخوان یا سهراب سپهری یا حتی بعضی شعرهای موزون شاملو روی خوش نشان می دهند، چون جوهره ی شعری اینها کلاسیک است.)

اما این دسته ی دوم طبعا شعر سپید شاملویی را نمیفهمند و حذف وزن به کلی برای ایشان بی معناست. باز تکلیف با اینها هم معلوم است. شما تا زمانی که بر مبنای وزن عروضی بسرایید، حتی اگر تساوی طولی مصراعها را هم بر هم بزنید مقبول و مطلوب میتوانید بود اما اگر وزن را به کلی کنار گذاشتید دیگر مرتدّ ساحت شعرید. جالب این که این بحثها دهه ها پیش از این شده و براهین هر عده اقامه شده است اما الان من دارم میفهمم که فضای مجازی –به عنوان نمودی از افکار عمومی و آگاهی فرهنگی ایرانی- با اینها ناآشناست. این هم از تبعات این که ما ملت بی دنباله ایم. هرکس هر کار را از اول باید بکند. تجربه ی نسلی پشت این آبرو تنگ میماند. بعد میگویند ما چرا پیشرفت نمیکنیم. خوب، مدرنیته از دل همین "دو چهاردرصدمتر امدادی" بیرون آمده است. ما که الحمدلله ملت عجول و بی حوصله و پرمدعایی هستیم و از ابتدای تاریخ لوازم انتهایش را داشته ایم.

گروه سوم. حالا برای آن که مخاطبان گروه دوم چیزی را به نام شعر فاقد وزن عروضی –ونه فاقد وزن- به رسمیت بشناسند باید مبانی شعر منثور را به آنها گفت و اینکه سنت ادبی ما مملو است از نظمهایی که قصه اند و نه شعر و اتفاقا مملو هم هست از نثرهایی که کارکرد شعر دارند. و نیز اینکه نظمهای ما به تعبیر شاملو مثل جدول کلمات متقاطع بعضا -و نه همه شان- از چپ به راست سروده شده اند و شاعر اول قافیه را پیدا کرده و بعد رسیده به بیت. از آن گذشته این نظمها اگر از ترتیب موزون به ترتیب منثور برگردانده شوند چیزی ازشان باقی نمیماند. همین حرفهای روزمره ی ماست. این گروه دوم وقتی شدند گروه سوم و شعر سپید را پذیرفتند باز برای برگذشتن از آن و شعری که به زبان به صرف زبان مینگرد راه دیگری هست. و آن وقت از شما سوال نمیشود که ترجمه ی شعر شعرای خارجی را چطور میخوانید و متلذذ میشوید. من بعد از گروه سوم طبقه بندی نمیکنم چون شاخه هایی هست متعدد. اما میخواهم بگویم مخاطب عام قابل طبقه بندی است و میباید دید کدام مقدمات را به رسمیت میشناسد تا رسید به ادامه ی موضوع.

اینها را همه گفتم تا یک نکته ی مهمتر را بگویم و آن این که برای شاعر این مراحل نشانه ی پیشرفت نیست و همه یکسره ابزار سرایش است. این طبقات هریک بر اساس جهان بینی خاصی بنا شده اند و حرفی را که میتوان در قالب شعر سپید گفت نمیتوان در غزل و قصیده و حتی سبک نوخراسانی اخوان گفت. اینها ساحت معنایی متفاوت دارند و از این رو دستور زبان متفاوت. اما برای شاعر. شاعری که وزن عروضی و شعر کلاسیک را نمیشناسد، نمیتواند نیمایی بگوید مگر اینکه کار را شوخی گرفته باشد. کسی که نیمایی را فهم نکرده باشد نمیتواند شعر سپید بگوید و هکذا از آن پس سر زدن به قامت شعر حجم و شعر زبانشناسیک و از این قبیل. این معنی اش این نیست که من شاعر خوبی هستم و همه ی این ساحات را به اتمام و اکمال رسانده ام. تجربه ی سرایش در این شکلها وابسته به یکدیگر است و توانش بعدی به توانش قبلی متصل. مبدع سبک کوبیسم در نقاشی از طراحی آناتومی آغاز کرده بود. اما اینجا مدرنها از فرط عافیت طلبی چون از پس آن برنمی آیند به سراغ این می آیند چون فکر میکنند راحت تر است. شاعر بااساس میداند که گفتن شعر موزون ساده تر است از گفتن شعر شاملویی و از آن پس به همین ترتیب. حوزه ی فرمی و محتوایی شعر از هر ساختار به ساختار دیگر متفاوت است. توقعی که شما از ایماژ در شعر کلاسیک دارید در شاعران جریان "شعر دیگر" برآورده نمیشود. ملاحظه ی دستورزبان خود متن است که متر نقادی آن را معلوم میکند. حالا اگر من این مترها را نشناسم و دستور زبان شعر را درنیابم مثل آن است که برای یک نروژی با نی خودمان دشتستانی بزنم و توقع داشته باشم بنشیند پابه پای من زار بزند! یاحق.

*تکمله:

ادامه ی بحث را باز برای استفاده ی علاقه مندان می آورم داخل متن. صحرای عزیز در ادامه نوشت:

می خوام یه خاطره ای برات تعریف کنم که گمونم مرتبطه. یه نگارخانه ای رفته بودم که آثار یه بابایی رو نشون میداد که به سبک حجم بود. من که نمی دونم حجم یعنی چی اونم تو مجسمه سازی ... خلاصه رفتم بهش گفتم آقا اینا چیه! یه کم توضیح بده! من گیج شدم! ساعت و میخ و چسب و فلز و چوب کبریت و انواع و اقسام چیزارو مثل کولاژ کنار هم چیده بود به عنوان اثر هنری! خیلی متفاوت بود از آنچه به عنوان مجسمه یا اثر هنری میشناختم. جناب هنرمند هم نگذاشت و نه برداشت و طی یک نطق طولانی و مبهم به طور سربسته یا آشکار گفت این چیزا سواد میخواد و خب شما نداری و دیگرانی که سوادشو دارن دیدن و تعریف کردن و لذت بردن اما شما که سوادشو نداری حق داری گیج بشی و چه و چه ! خب اینم یه حرفی بود و حق داشت اما میخوام یه چیز دیگه بگم درباره تخصصی شدن هنر! هنری که مخاطبش فقط یه عده خاص و باسوادن و عده کثیری به دلیل ندانستن این الفبا نمی تونن با اون ارتباط برقرار کنن ... تعریف من از هنر اینه : کشف دنیا و در میان گذاشتن این کشف با دنیا ... یعنی تعامل و ارتباط حرف اول را در هنر میزنه ... ارتباط هنرمند با مخاطب... ارتباط اثرهنری با مخاطب ... ارتباط مخاطب با خودش و ... خب اینجاست که به نظر من هنرمند مبتکر دو کار پیش رو داره . یکی خلق اثر هنری و دیگری آشنا ساختن جامعه با الفبای درک آن. به نحوی ارتقای فرهنگ جامعه ای که هنوز در شعر حافظ و سعدی و کمی جدیدتر سهراب سپهری و امثالهم موندن و سواد ابتدایی برای درک سبک های تازه و جهان های تازه برآمده از آن ندارن ... و این چیز کمی نیست مگه اینکه بخواهیم هنر را به خلوت خودمون برونیم و منزوی یا محدود به قشر خاصی کنیم و به مثابه عاملی که در مقیاس کلان کارکرد اجتماعی داره نگاهش نکنیم. برای همین به نظرم اگه شما داره سبک تازه ای را در شعر تمرین و تجربه و خلق می کنی باید همراه با اون به نقد کار هم بپردازی و راه درک و فهم اثر را هم به مخاطبت نشون دهی و به این شکل راه را برای پیشرفت و آثار مبتکرانه تر در آینده باز نگهداری. در کل این نگاه منه و نمی دونم چقدر پایه و اساس داره. خوشحال میشم نظر دوستان مجرب را در این مورد بدونم.

راستی ممنون از توضیحاتت، مفید بود. باز هم از این کارا بکن.

و من در جواب باید بگویم:

صحرای عزیز، از نظر من شعر یک وسیله ی ارتباطی نیست. حالا که الحمدلله تا چشم کار میکند دنیای ما را وسایل ارتباطی قرق کرده اند، بهتر است به تلفن بگوییم وسیله ی ارتباطی و نه هنر یا شعر. به خصوص شعر که به نظرم جای نابترین تجربه هاست. من علاقه ای ندارم که در نامه های عاشقانه به شعرهایم ارجاع بدهند و همینطور علاقه ندارم با مجموعه اشعارم فال بگیرند. همه میدانیم که حافظ شاعر با آن کسی که شعرهایش دستمایه ی فال شب عید است چقدر فاصله دارد.

به فرض هم که شعر وسیله ی ارتباط باشد یقینا وسیله ی ارتباط با خیل مخاطبانی نیست که نسل به نسل ناآگاهتر میشوند و نیمی از عمرشان را در برابر تلویزیون و با طنزهای بیمایه و سریالهای متوسط میگذرانند. سعی شاعران و اندیشمندان ما که در دهه های 1320 و 1330 به بسیاری از این سوالها پاسخ داده اند پس چه میشود؟ من قرار است تمام عمرم را وقف توضیح دادن مقدمات مقوله ی شعر به خیل ناآگاهی کنم که روزبه روز بر تعدادشان افزوده میشود؟ مثل این است که از جمبوجت بخواهی که برای رعایت حال قاطر آرامتر برود. بهتر است به مخاطبانمان یادبدهیم که ناآگاهی و جهل خود را بپذیرند و بروند بخوانند و پرسش کنند . درد نخبگان ایرانی همین بوده است که از یک سو باید به فاصله ی نجومی عوام با مقولات جدی نگاه میکردند و از سوی دیگر به راه خودشان. حالا تو هی ترمز کنی که جماعت چلاق از قافله جامانده است؟ این که نشد!

سعی من در شعر این است که کار تازه ای کنم که دیگران نکرده اند و البته دیگران را –بالاخص پیشینیان را- بشناسم و راهم را آگاهانه بروم. البته بماند که آن نیمنگاه به مخاطب ناآگاه هم مقوله ای است که فراغت از آن به کلی ممکن نیست. من بعد بخشی از مطالب وبلاگ را به همین مباحث اختصاص میدهم. یاحق.

مقدمه ی فریدون رهنما بر مجموعه شعر منتشرنشده ی هوشنگ چالنگی در سال 1347

khovarnagh — Sun, 29 Jun 2008 05:47:18 GMT

منبع: دفتر دوم شعر دیگر

میخواستید چه بسرایند؟ غنچه یی میشکفد / برگی میریزد / این گونه کسی بزرگ میشود / پیر میشود / یا میسراید. و غرض / سرودن است.
این را چه بسا فراموش میکنیم. غرض آن است که بسرایند. به آواز آیند. چه باک اگر گلوشان هنوز آماده ی آواز نباشد. یا آن که صداشان را خوش نداشته باشیم. از آن که چگونه میتوان پذیرفت بر لبها مهر خاموشی بخورد تا زندگی در بایگانی ی فرهنگ جای گیرد. و صدا در بایگانی ی آهنگ. شاید حتا روزی که سرانجام دریابیم چیزی مصنوع در کار نتواند بود / زیبایی مفهومی تازه پیدا کند. جوششی بشود. و راهی. از زندگی. چشمه یی بشود.
این هم هست که به صف آوردن گفتار با همه ی زیبایی مستی آوری که در گذشته داشته و هنوز نیز دارد گاه به صف آوردن مردمان را به یاد میآورد. شاید از همین رو باشد که خوشتر دارم آن صفی را که به خودی ی خود پدید میآید. به گونه ی پایکوبیها و دست افشانی های ناگهانی. به گونه ی سوگواریهای همگانی. به گونه ی واکنش خوشنظم مردمان در برابر خطر.
تا آنجا که به گمان من حتا آنچه آن شکلهای نظم گرفته ی گذشته را جاودانگی بخشیده ست همین بیانجوییهای طبیعی بوده ست. نه زیورگرایی. "پوست بُوَد پوست بُوَد در خور مغز شعرا..." جلال الدین بلخی که از پوست و زیور به دور بود میدانست چه میگوید.
زیور همیشه پایان یک زندگی ی شگفتی آور و آغاز یک آرمیدگی ی پیش بینی شدنی است. اگر زیور را دوست داریم برای آن است که به گونه ای به آسایش گرویده ایم. برگ خزان شده ایم و بادهای تند هستی میلرزاندمان.
و هرچه هست در همین است. دوگانگی ی بسیار دیرین گفتار جوانان و پیران ـ یا پیرشدگان و جواندلان ـ همچنین گروندگان نظم و هواخواهن بی نظمی/ امروزیان و دیروزیان همه بر سر همین است. چه خود بدانند چه ندانند.
من که خود سخت شیفته ی نظمهای گذشتگانمان هستم به خوبی سنگینی گفتارم را در این باره میسنجم. میدانم بی ریشگی از کجا میآید و به کجا میانجامد. و چگونه بیراهگی در خود تواند داشت. به خوبی میدانم. اما این را نیز میدانم و آزموده ام که گلهای ساختگی سرانجام از باغ به دورمان میدارد. و غرض / باغ است. فضای گسترده ی آن است. خاک باروری ست که باغ باید داشته باشد. نه گلدانی و شاخه گلی در سرایی بسته.
نیز به خوبیی میدانم که هر جا خاکی دارد و آبی. هوایی دارد و آسمانی. هر جا با خود افسونی دارد که به گوش همه کس آشنا نیست. هر جا برای خود رازی دارد که همسایه نمیداند. این را نیز میدانم، و گاه فراموش میکنیم.
اما زایش. خواهید گفت: اما زایش چه خواهد شد؟ زایش / رستاخیز / خون تازه در ستایشهای ناسنجیده ی ارزشهاست / نه در پیرویهای گوسفندوار / و نه در بی جانی و بی نامی.
رستاخیز در ریشه دواندن زندگیهای گسترده ست. در پژواک آوازها و جویندگیهاست. آن گاه روشن است که باید نگران بود. تا مبادا دیگر صدایی شنوده نشود مگر با جدول / مگر با ریاضیاتی از زیور. از آن که همیشه دست کم این خطر هست که قنداق / شکل پا را تغییر دهد / و حسابجوییهای بسیار / انگیزه های نخستین حساب را که چه بسا راه گشایی بوده و هست به فراموشی سپارد.
پس آن گاه دیگر چه هراسی؟ به ویژه اگر با نوزاده یی سروکار داشته باشیم. زیرا ارزش این دلخوشی بیش از آن است که گمان داریم. صدای یک نوزاده که به سختی میتوان آن را در یکی از دستگاههای فرهنگ آواز گنجانید آغاز یک زندگی را اعلام میدارد. هراس ما باید از جای دیگر باشد. و این یگانه نگرانی ست که میپذیرم. زیرا اگر مرده خوار نیستیم، پیوسته زندگی ما را به پاسداری میخواند. پس نگران آینده ی نوزادگان باشیم. تا مبادا هر تنپروری / هر بیکوششی / و به ویژه هر آوازه جویی و خودنمایی را به حساب نوزادگی ی خویش بگذارند / و فریبمان دهند. زندگی و نیاز به سرایندگی را فریب دهند.

بداهه ی امروز

khovarnagh — Thu, 26 Jun 2008 17:27:49 GMT

با تو یک شب ضمیر آینه را
پشت پرچین خواب می چینم

سلخ فسخ زوال قاعده را
از رصدگاه بدر می بینم

نقد داستان "مسافرخانه" در کانون ادبیات ایران

khovarnagh — Wed, 25 Jun 2008 12:16:57 GMT

در سایت کانون ادبیات

متنهای برنامه ی میثم عبدی در رادیو تهران - گوینده: میثم عبدی

khovarnagh — Wed, 25 Jun 2008 11:56:18 GMT

موضوع: خنده

من آدم خنگی ام. یعنی اینطوری میگن. ولی خوش اخلاقم. این رو امروز یه پیرمردی بهم گفت. سوار تاکسی شده بودم. راننده یه دفعه داد زد: خانوم، میدون فردوسی!.... خانوم، میدون فردوسی! نیگا کردم دیدم یه خانوم مسن، هدفونش رو گذاشته توی گوشش و چشماش رو بسته. گفتم آقا، ایشون نمیشنوه، هدفون تو گوششه. راننده یه ترمز محکم گرفت، که خانم از حال آهنگ اومد بیرون. از قیافه ی خانومه خنده م گرفت. گفتم: میدون فردوسی. هدفون رو برداشت. گفت: چی آقا؟ راننده داد زد: میدون فردوسی بابا! اون آشغال رو از توی گوشت دربیار تا بشنفی. خانم سرخ شد. گفت: جلوتر پیاده میشم. تاکسی راه افتاد. پیرمردی که کنارم نشسته بود کفت: اینطوری با خانوما نباید حرف بزنی جوون. فکر کن مادر خودت، خواهر خودت. راننده گفت: خواهر و مادر من از این آت آشغالا نمیذارن توی گوششون. گفتم: ببخشین، این آشغال نیس. هدفونه. خانوم دلخور گفت: نیگر دار. راننده زد بغل. به خانم یه لبخندی زدم و موقع پیاده شدن گفتم: چیزی نیست خانوم. نمیفهمه. پیرمرد گفت: از این آقا یاد بگیر. هم مودبه، هم خوش اخلاق.

چرا اخمات تو همه؟ اینو از پیرمرده پرسیدم. توی ایستگاه اتوبوس نشسته بود، دستاش رو روی عصاش گره کرده بود. همونطوری اخمالود گفت: به توچه آقا پسر؟ خندیدم گفتم: با منی؟ من که به قول بچه ها قدم اندازه ی نردبونه. گفت: به قد نیست. یاد نگرفتی به بزرگترت احترام بذاری. گفتم: قصد اساعه ادب نداشتم. فقط گفتم اخماتون رو واکنین. یه لبخند که خرجی نداره. وقتی یکی اخم میکنه دل آدم میگیره. پیر مرد روش رو کرد اونور و زیرزیرکی خندید.

موضوع: ذوقزدگی

یوهووووووووووو! یعنی راستش ضایع شدم. اینقدا هم خوشحالی نداشت. گل سر رو واسه اونی خریدم که کلاه گیس میذاشت سرش. خب گفتم که، من یه مایه شوتم. اونم واسه م یه بند ساعت خرید که دیگه به دردم نمیخوره چون ساعتم رو فروختم که گل سر بخرم واسه اونی که کلاه گیس میذاره. دیگه آدم به چشماش هم شک میکنه. اینا رو توی کتابای درسی ننوشته بودن آخه.

از هول پریدم توی تاکسی. ماشین گیر نمیاد که. همراهم رو درآوردم باهاش یه کم بازی کنم. گفتم: آقا، خدا خیرت بده، چهل و پنج دقیقه س منتظرم یه تاکسی ببردم انقلاب. گفت پیاده شو آقا، پیاده شو، من میرم تجریش. گفتم ولی سرت رو تکون دادی که. گفت: من سرم رو تکون ندادم. گفتم: من گفتم انقلاب، تو هم سرت رو تکون دادی. حیرون مونده بود. نمیدونم یعنی چی آقا. سرش رو تکون میده، ولی بعد میگه میرم تجریش. گفتم: انقلاب میری دیگه، داری با من شوخی میکنی حتما. گفت شوخی نداره. گفتم پس لابد حوصله ت سر رفته داری دستم میندازی. خلاصه نمیدونم چرا، یارو عصبانی شد و مجبور شدم پیاده شم. وضعیه به خدا، مردم سر هیچ و پوچ قاتی میکنن.

خربزه رو با عسل خوردم نمردم. مردم از خوشحالی!

میگن چرا تو همه ش ذوق میکنی الکی الکی. میگم من کی ذوق کردم. میگن. صبح بیدار میشی میبینی زنده ای ذوق میکنی. شب میخوابی خواب خوب میبینی ذوق میکنی. بهت سلام میکنن ذوق میکنی. سفره رو پهن میکنن ذوق میکنی. سفره رو جمع میکنن ذوق میکنی. آخر بردنم دکتر. آقای دکتر چکش رو آورد به جای زانوم زد توی ملاجم. از ذوق داشتم میمردم. آخر گفتن اعصابم ضعیفه. بساطیه آقا. آقای دکتر چکش رو عوضی زده من باید قرص بخورم. آخه اینم رسمشه؟

-آقا ببخشین، شما ذوقزده نمیشین؟
-من؟ وااااااااای! چه باحال! از من مصاحبه میکنین.
-"از" شما مصاحبه نمیکنیم. "با" شما مصاحبه میکنیم.
-وااااااااااااااای! یعنی با من مصاحبه میکنین؟ از رادیول اومدین؟
-آقا، من یه سوال ساده کردم. هیچوقت شده ذوقزده بشین؟
-ذوقزده؟ نه. نه. هیچوقت اصلا من... از رادیو یعنی؟ وااااااااااای خیلی عالیه. با من مصاحبه... وااااااااااای... نه، اصلا من ذوقزده نمیشم!

موضوع: زبانی غیر از فارسی

با سرعت 135 کیلومتر در ساعت پیچید توی کوچه. گفتم هوووووووووی! گفت موزو ازد دزب بازاش! سبحان الله. عرض کردم ببخشید؟ گفت: ایزین ززبوزونز ززرگز ریزی یه زه. گفتم عیب نداره همین چهارراه اول نهضت سواد آموزی هست، تشریف ببرین ثبت نام کنین کلاس اکابر. گفت: آخه میدونیش، من تازه ش، از آمریکاش اومد! با خودم گفتم اونجا چقد جریمه ت میکنن واسه سرعت غیرمجاز؟

دستمو گرفت گفت بیا بیا بیا. گفتم کجا؟ الان اتوبوس میره. گفت میخوام زبون اسپرانتو بهت یاد بدم. روز نامه رو نشونم داد دیدم نوشته زبان اسپرانتو در سه سوت. عرض کردم به حضور انورشون که، سه سوت تموم شد، اتوبوس هم داره میاد. گفت حیف حالا یه زبون کمتر بلدی زبون بسته. گفتم ما به همین زبون فارسی با هم حرف میزنیم حرف همدیگه رو نمیفهمیم. وای به روزی که چندزبانه بشیم، مث چراغای راهنمایی سه زمانه.

این خواهرزاده ی ما با اجازه تون از وقتی رفته کلاس دوزبانه به قول خودش کانورسیشن میکنه با اهل منزل به فارین لنگویج. میگم فارسیش چی میشه؟ میگه اینا مفاهیم پیچیده ایست، فارسی نداره. بخوای فارسیش رو بگی مضمون از دست میره. میگم این خب چه مضمونیه که اینقد زود از دست میره؟! لرزونک اگه قوت داشت خودشو نگه میداشت!

کلاس فلسفه بود توی تاکسی. استاد و دانشجو بلند بلند واسه هم قصه میگفتن. استاد فرمود: این ناهمگزاره ی پاد تراگزار به نا همسرایی با اسفنج کمک میکنه تا اشکوب پنجره از در بیرونروی ننماید. گفتم ببخشید، میتونم موضوع بحثتون رو بپرسم؟ دانشجو گفت درباره ی همکنشی میان ناهمسرایان ایران باستان با راسته ی پامنار بحث میکنیم. گفتم خب پس ادامه بده! ادامه بده! معلومه من مزاحم شدم.

متنهای برنامه ی میثم عبدی در رادیو تهران - گوینده: اسماعیل باستانی

khovarnagh — Tue, 24 Jun 2008 09:28:18 GMT

آبستره باش آقا. من یه جور خود سر در خم شدم به اصطلاح. روایت پسامدرن میکنم از شنگول و منگول و حبه ی انگور. (آواز میخواند:) ای زلف سر کجت! همه چین چین شکن شکن! همه چین چین شکن شکن!

توی توحش خودت موندی نمی دونی اینی که اینجات گیر کرده غده ی گواتره یا سرخرگ آئورت. هر چی که هست بادوم زمینی نیس.

یارو اومد بعد کلی زحمت ثابت کرد من و تو از نسل میمونیم. اینطوری بود که دسته جمعی افتادیم دنبال نارگیل. آخرش آدم نشدیم!

توی پسزمینه ی رنگ بنفش هرچی این قلم مو رو زرد کنی و بکشی انگار که آب توی هاون میکوبی. مث وقتی گالیله وایساد گفت زمین میچرخه، مردم بهش خندیدن. آخرش گفتن حالا که دور خورشید میچرخی بهتره بیشتر دور خودت بچرخی.

شما رو به انحنای قاف میرعماد قسم که رادیو رو روشن نگه دارین!

نه پشت این همه تصویر و تصور آسایشی بود، نه روی پرده ی تنهایی توی اون تالار تاریک. با دل نوشتم: ما با توییم و با تو نه ایم، اینت بوالعجب!

چشمات رو ببند. بگو هرچی که دیدیم با همین چشمهای بسته دیدیم. هرچی پلک زدیم روشنایی نیومد. امان از دست تو ای آفتاب!

من میگم اونی رو بگو که گفتنی نیست. میگه اونی که گفتنی نیست که نمیشه گفت. میگم پس هیچی نگو.

از یه پروانه پرسیدن شما که بالتون اینقد نازکه چطور عطسه میکنی فانتوم چپه میشه؟ گفت عاقلان دانند.

دلبر من زیر درخت آلبالو گم شده!

از صبح میپرسی امروز؟ میگه شاید غروب. از غروب میپرسی امشب؟ میگه شاید فردا صبح.

میگن هنرمندا مجنونن. حرفی نیست. این هم از جنون. حرف نداره. (آواز)عاشقان مستند و ما دیوانه ایم/ عارفان شمعند و ما پروانه ایم

زرشک. این دکوپاژ رو گفتم کامپکتش کن. گفت وات؟ گفتم آندرستند؟ گفت آهان قوه اسپرسو میخوای! نمیدونم چرا فارسی سرش نمیشه.

در عصر نوسنگی آخرین چیزی که انسان به سرش میزد... کتیرا بود؟ نه، عشق بود. که وقتی به سرش میزد، فای دیز رو روی اکتاویو پاز میگرفت. به جان تو!

برای ویژه برنامه ی قیصر امین پور

از بال سیاه آسمان که گذشتی بگو نه، من هیچوقت نمیمیرم. بگو نه، من هیچوقت نمردم.

با بالهای پروانه سخن میگفتی. از خالهای بال مینوشتی. و تنها پروانه ها شعر بالهای تو را نوشتند.

زیر نگاه آینه ماندی. نور شدی. دور. دور از زمین و خاک نشستی به دلبری.

خاک گتوند از تو میسراید شاعر. این زادگاه توست که میخواندت به خویش.

وقتی ترانه گفتنت آغاز میشد با چشمهای تو ما می نشستیم به تماشای جهان. وقتی که مویه های تو پرواز میشد دور از تو مینشستیم، دور از اوج پروازهایت. حالا بیا پیام ما را که نمیپریم ببر به آسمان خودت قیصر.

شاعر نخستین شعر خویش است و مرگ واپسین شعر هر شاعر.

از نگاه شرجی ات جنوب میبارید و خاک نم نفسهات را میگرفت. صحرا صحرا دویده ام سرگردان از پی تو.

هر چه نامیرایی در نفست شاعر. ای انکه پیش از توفان، آشوب برکه را میدیدی! آرام گرفته ای پیش از آنکه از مرگت آرام گرفته باشیم شاعر!

از دردها رهیده و با قلب ریش میچرخی بر افلاک. میچرخی و آواز میدهی: افسوس آینه را دریاب.

چندین ستاره راه به فلق مانده ست؟ چندین چراغ دیگر تا فانوس چشم تو خواهد تابید؟ با ذره های خاک بیامیزی چشمت را، آری اشکت را، تا شاخه های خشک جوان خیزند.

وقتی زمین زیر پای ما میلرزید قلب تو آرام از کار باز می ایستاد.

بی فهم نرم واژه که با توست قلب کدام ترانه را به صدا نقش باید کرد؟

برای برنامه ی زبانی غیر از فارسی

سلام علیکم. سلام در شعر سلمان ساوجی از سه ریشه مشتق میشه: سلام قبل از خداحافظی، سلام بعد از خداحافظی و سلام در حین خداحافظی. در عصر مغول این سلام آخر مرسومتر بوده!

وقتی دلت درد میکنه چرا میگی من روشنفکرم. تو فقط دلت درد میکنه عزیز من!

با یک سمفونی شروع میکنیم به اسم آندره روبلف. نه، این در واقع یه فیلمه که فیلمسازش آندره برتون بوده. نه آندره تارکئفسکی. اصلا ولش کن. ما با هیجی شروع نمیکنیم.

در قرن شصتم پیش از میلاد یه عده آدم بیکار چیزی را به تام سه تار بر سر هم کوبیدند. بدین ترتیب صدا از مافی الضمیر این ساز خارج شد.

این نقاشی درباره ی چی حرف میزنه؟ نقاشی حرف نمیزنه. بله، این نقاشی از چه چیز در خود معنایی نهفته دارد؟ این نقاشی هیچ چیزی در خود نهفته ندارد. آهان، خب، از چه رنگی استفاده کردین؟ من اصلا از رنگ استفاده نکردم. پس این چیه؟ رنگه دیگه؟ نه، این یه جور تخیل فانتزیه که در اندرون من خسته دل ندانم چیست. ممنون از راهنماییتون. نقاشی بعدی.

شما اینجا در یک حالت کانسپچوآل به سانچو پانزا نزدیک شدید رودریگوئز! -آر یو اسپیک انگلیش؟

حالا با این وضعیت چه کار کنیم؟ کسی که کارای ما رو نمیبینه. به نظر من سریع بشینیم کارای همدیگه رو نقد کنیم!

استحاله در دیگری میدونید، یه وضعیته شبیه گم شدن معشوق در جزایر لانگرهاوس. جاده بارانی است. از تمرکز خود بکاهید!

از تاریخ 1998 قبل از میلاد حرکت میکنید به منطقه ای در آسترافریقای شمال شرقی. حالا 335 بعد از میلاده. من یه لواشک زیر یه درخت بید مجنون اونجا قایم کردم که در 2035 میلادی به شعر تبدیل میشه. میگی نه، صبر کن خودت میبینی.

اول بنا نبود که ما عقل کل باشیم. هرچه کردیم از همه ی اسرار سردرنیاوردیم گفتیم لااقل یه کمیش رو که فهمیدیم. پس بهتره احساس دانایی کنیم.

میدانید، نهنگ هیچوقت به طول باله های خودش فکر نمیکنه. واسه همینم زندگیش رو میکنه. ما هر ماه موهامون رو یه مدل میزنیم. واسه همین زندگیمون رو نمیکنیم!

گیرم من مغزم پاره سنگ برمیداره، تو چرا گوش میدی؟!

رستم از این بیت و غزل ای شه و سلطان ازل مفتعلن مفتعلن مفتعلن کشت مرا

ریخت و پاش نکن. خبری نیست. فوقش میگن تو ادای آخرین گاردن پارتی جان اف. کندی رو درآوردی. عاقبت که چی؟ میخوای رو لیموزین رقص شمشیر کنی؟

آدم برفیها مقاله ی مرحوم را با تنفس مصنوعی بیدار کرد!

khovarnagh — Mon, 23 Jun 2008 13:31:03 GMT

مقاله ی اولدوز در آدم برفی ها

منقار سرخ خورشید از چشم می گذشت

khovarnagh — Sat, 21 Jun 2008 12:46:18 GMT

هر ناخنت بنفشه ای اما به بوی یاس

بر شیشه نقش بسته و تسطیر می کند

نه خاطر چلچله خط برمی دارد از تو

نه ببر ایمن از کنارت می گذرد

با هر ستاره که پرسان

از کهکشان اشاره گرفتند

ورید من نشانه می رفت.

برگآشنای دست تو از دست می گُرَفت

از دست، دست، دستِ من از دست می روی

از دست، دست، دستِ تو از دست می روم

بی آستانه بر درم درمان!

می دانم درمان!

ناآشنا نشسته ام گنگ گنگ گنگ

ماهی برون جهیده از این چارچوب تَنگ

از این چارچوب خیس

خرچنگِ چنگ بسته به تَنگ از جدار سنگ

بیرون پرید پنجره وار از دهان تُنگ

پیری خمیده، خسته، خاکبوس می آید.

افسوسی

از انعکاس چدن برخاست

ناقوسی

نامت

فانوسی

شب بی چراغ می گذرد، راه بی نشان

انگار کن که سایه ای از من

پنهان گذر گذر گذر گذر از آفتاب کن

شب، خطّ خاطره ای می گَرد

تب، زخم آینه ای می چرخ

از پلک بستن ات اشاره ای باید

تا رنگ یک ستاره بماند

روی حباب شیشه ی الماس

از بی ستاره تار

بگشایی

مژه

بگشایی

تا

خورشید سرخْ منقار از

چشماب بگذرد.

هر حرف، حفره

khovarnagh — Mon, 16 Jun 2008 20:52:18 GMT

با من تو از سکوت، تو از حرف می شوی
تنها من از زبانه زبان باز کرده ام

اندوه، هو کشیده به چاه اوفتاده ام
در تار و پود صوت تو آغاز کرده ام

نجوانشین منگی کابوس بوده ام
اشکم نگاه می کنی آواز کرده ام

سوت قطار میبری ام تا ستاره ها
ناز نگاه میکنی ام ناز کرده ام

هذیان هتک وحشتم امشب نگاه کن
هر حرف، حفره حفره دهان باز کرده ام

تحلیلی بر "جزئیات یک غروب"، داستانی از ولادیمیر ناباکف

khovarnagh — Sun, 15 Jun 2008 11:19:18 GMT

راوی داستان «ناباکوف» دانای کل است. داستانی کوتاه با شیوۀ روایت روسی؛ تکیه بی‌گزینش بر برخی از جزئیات، تأکید بر جنبه‌های رمانتیک به شیوۀ «تورگنیف»، اما با نقش انکارناپذیر تصادف به شیوۀ خود «ناباکوف». داستان دربارۀ فردی به نام «مارک استندفاس» (1) ـ «مغازه‌دار موطلایی، جوانکی خوش شانس با یقۀ بلند آهار خورده» ـ است که با عشق بسیاری که به نامزد خود «کلارا»(2) دارد به آخرین تراموای شب نمی‌رسد و پیاده راه خانه را در پیش می‌گیرد. در همان ابتدای داستان، گره اصلی را می‌کارد وبا ذکر این نکته که انتهای موهای «مارک» به باریکه موی بلندی ختم می‌شود راوی داستان به خواننده می‌گوید:

این آویزه موی کوچک بود که کلارا را اسیر عشق او کرد و سوگند خورد که این عشق واقعی است و او کاملاً آن مرد اجنبی خوش قیافۀ خانه خراب را که سال گذشته اتاقی از مادرش، خانم‌هایس (3) اجاره کرده بود، به فراموشی سپرده است. (ناباکف، ولادیمیر: مجموعه داستان‌های کوتاه ولادیمیر ناباکوف، ج 1، برگردان از روسی به انگلیسی: دیمیتری نابوکف، دکتر بهمن خسروی، تهران: نسل نواندیش، چاپ اول، 1386، ص 137.)

داستان با مرور ذهنی جسته‌گریختۀ «مارک» از تصاویر آشنایی و رابطه‌اش با «کلارا» پیش می‌رود. مجموعه افکاری که در ذهن مست «مارک» در راه بازگشت می‌گذرد. اما جایی در میانۀ داستان وقتی که ماجرای فروش یک کراوات در روزی که به پایان رسیده است گفته می‌شود، راوی دانای کل از قابلیت انحصاری‌اش استفاده می‌کند و به مخاطب می‌گوید همان وقت که «مارک» این کراوات را به مشتری می‌فروخت خانم «هایس» در همان روز به دیدار مادرش رفته است تا خبر بازگشت مستأجر کذایی و انصراف «کلارا» از ازدواج با «مارک» را بدهد.

طبعاً همین مقدار گره افکنی برای یک داستان کوتاه کافی است، اما «ناباکف» در داستان‌های کوتاهش به همدلی و تفهم (4) با شخصیت‌هایش می‌رسد. ویژگی‌ای که او را جایی میان قرن نوزدهمی‌های روسیه و کوتاه نویسان مدرن معلق نگاه می‌دارد. «چخوف» هم چنین رابطه‌ای را با شخصیت‌های داستانش برقرار می‌کرد. دست کم می‌توان از شیوۀ نقل او و ماجراهایی که برای داستان‌ها و مسیر شخصیت‌هایش می‌پردازد، به این احساس وی پی برد. اما تفهم «چخوف» با شخصیت‌های داستانش از جنس دیگری است. «چخوف» در جهان‌بینی‌اش نوع انسان را قابل ترحم و تا حدی قابل تمسخر می‌بیند. «ناباکوف» که می‌دانیم تاریخ ادبیات روسیه و آثار مربوط به آن را بلعیده بوده است و در جایگاه منتقد اشراف کم‌نظیری به ادبیات روسیه داشته است، به فراخور موقعیت به پیشواز همدلی با شخصیت داستانی می‌رود. او کمتر شوخ‌طبعی چخوف را دارد اما ماخولیای «داستایفسکی» در ترحم «ناباکف» نسبت به شخصیت‌هایش ملموس‌تر است.

گفتم کافی بود که «کلارا» عقل از دست داده باشد و نامزدی را ملغی کرده باشد، تا یک داستان کوتاه تراژیک شکل بگیرد. اگرداستان با همین یک گره به پایان می‌رسید «مارک» به خانه باز می‌گشت و از حقیقت ماجرا مطلع می‌شد و فرو می‌ریخت. شاید هم تقلایی برای بازگرداندن «کلارا» می‌کرد و البته بیهوده. اما «ناباکف» مهربان، تاب این شکست را برای شخصیت داستانی‌اش ندارد. اینجاست که می‌توان فهمید برخلاف آنچه «ناباکف» را بدان متهم کرده‌اند و او را یک نویسنده سادو ـ مازوخیست شناسانده‌اند، او نویسنده‌ای بیش از حد مهربان است؛ تا جایی که حتی کیفیت داستانش را قربانی می‌کند تا شخصیت داستانش پی به آن حقیقت فرو ریزنده نبرد.

ادامه‌ای که «ناباکف» برای این داستان در نظر می‌گیرد خصلت سبکی او یعنی تصادف با دخالت مستقیم نویسنده را بهتر بازنمایی می‌کند. «مارک» در راه خانه تصمیم می‌گیرد اگرچه دیر وقت، سری به «کلارا» بزند اما در میانۀ راه اتوبوسی او را زیر می‌گیرد و می‌میرد. اینها را بگذارید کنار زبان شاعرانه، ایماژپردازانه و تا حدی مطوّل ناباکف، که ببینید او هنگام نگارش داستان ابتدا خود را هیپنوتیزم کرده است اما بعد از آنکه دانسته از پس تحمل این موقعیت بر نمی‌آید که «مارک» جدایی «کلارا» را تحمل کند، از مسیر اولیه منحرف می‌شود و به قیمت کلیشه‌پردازی، خود را از رنج خلق کامل شخصیت «مارک» می‌رهاند.

پی‌نوشت‌ها

1. Mark Standfuss

2. Klara

3. Heise

4. empathy